نكند ، تا شكر نعمتهايى را كه به وى ارزانى داشته به جا آورده باشد ، و مراد از « نعمت » - با در نظر گرفتن اينكه قيدى به آن نزده - ولايت الهى است ، زيرا جمله « فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ » « 1 » ، شهادت مىدهد بر اينكه « الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ » عبارتند از : نبيين و صديقين و شهداء و صالحين . و اين نامبردگان اهل صراط مستقيمند ، كه به حكم آيه « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ، صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ » « 2 » ، از ضلالت و غضب خدا ايمنند و ترتب امتناع از يارى كردن مجرمين ، بر انعام به اين معنا ، ترتب روشنى است ، كه هيچ خفايى در آن نيست . از همين جا معلوم مىشود كه مراد از « مجرمين » امثال فرعون و درباريان اويند ، نه امثال آن مرد اسرائيلى كه حضرت او را يارى كرد ، چون نه يارى كردن موسى از اسرائيلى جرم بود و نه سيلى زدنش به قبطى ، تا از آن اعمال توبه كند ، و چگونه ممكن است مرتكب جرم شده باشد ، با اينكه او از اهل صراط مستقيم است كه هرگز معصيت خداوند نمىكنند تا گمراه شوند و خداوند در قرآن تصريح كرده بر اينكه آن جناب از مخلصانى بوده ، كه شيطان راهى به اغواى آنان ندارد ، و فرموده : « إِنَّه كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا » « 3 » . و نيز در همين چند آيه قبل تصريح كرد بر اينكه به او حكم و علم داد و او از نيكوكاران و از متقيان بود ، و چنين كسى را هرگز تعصب فاميلى و يا غضب بى جا گمراه نمىكند . و او را به يارى مجرم در جرمش وانمىدارد . و اگر قرآن كلمه « قال » را در حكايت كلام آن جناب سه مرتبه تكرار كرده و فرمود : * ( « قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ » ) * و * ( « قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي » ) * و * ( « قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ » ) * براى اين است كه : سياق در اين سه جمله ، مختلف است ، چون در جمله اول حكم و قضاوت او را حكايت كرده و در جمله دوم استغفار و دعايش را . و در جمله سوم عهد و پيمانش را . * ( « فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَه بِالأَمْسِ يَسْتَصْرِخُه قالَ لَه مُوسى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ » ) * . كلمه « اصبح » را مقيد كرد به * ( « فِي الْمَدِينَةِ » ) * تا دلالت كند بر اينكه موسى ( ع ) بعد از آن جريان ديگر به سوى قصر فرعون ( خانه اى كه تا آن روز از عمرش در

--> ( 1 ) سوره نساء ، آيه 69 . ( 2 ) سوره فاتحه ، آيه 7 . ( 3 ) سوره مريم ، آيه 51 .